PÊNÛS
 
ئۆجەلان؛ بارمتەی سیاسەت Ùˆ ئاسایش 
     2016-10-01
حیسام دەست پیش

ئۆجەلان؛ بارمتەی سیاسەت و ئاسایش

حیسام دەست پیش مامۆستای زانستە سیاسییەکان – زانکۆی سەلاحەددین

پوختەی باسه‌Ú©Û•:

عەبدوڵڵا ئۆجەلان، سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان، Ù„Û• کاتی دەسبەسەربوونی تاکو ئەمڕۆ Ù„Û• وێستگەی جیاواز دەرکەوتووە، بێدەنگ بووە یان بێدەنگ کراوە. هەموو ئەمانە پێشان دەدا Ú©Û• ئۆجەلان هەڵگری Ú•Û†Úµ یان Ú•Û†ÚµÚ¯Û•Ù„ÛŽÚ©Û• Ú©Û• دەبێ Ù„Û• بەستێن Ùˆ کاتی جیاوازی خۆیدا خوێندنەوەی لەسەر بکرێت. واتا Ú† کاتێک ئۆجەلان قسە دەکات، Ú† کات بێدەنگ دەبێ Ùˆ Ú† کاتێک بێدەنگ دەکرێ؟ بە ئاوڕدانەوە Ù„Û•Ù… هەلومەرجە، دەبێ ڕاوەستە Ù„Û• سەر ئەوە بکەین Ú©Û• ئەم پیاوە Ù„Û• Ú† هەلومەرجێکدا دەژی، Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ تواناکانی ئەو Ù„Û• Ú† خانەیەکدا بەرجەستە دەکرێنەوە یان گرینگی پەیدا دەکه‌Ù†. Ù„Û•Ù… سۆنگەوەیە Ú©Û• Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ نێوان په‌كه‌كه Ùˆ دەوڵەتی تورکدا، دەبێ ڕاوەستە لەسەر سیاسەت Ùˆ ئاسایش (ئه‌منییه‌ت) بکەین. ئۆجەلان Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ نێوان ئەم دووانەدا Ú•Û†ÚµÛŒ هەیە Ùˆ هێندێ جار خۆیشی Ú•Û†Úµ دەگێڕێ. جا بۆ تێگەییشتن Ù„Û•Ù… ململانێیە، ئاوڕ Ù„Û• سیاسەت Ùˆ ئاسایش دەدەینەوە Ú©Û• Ú†Û†Ù† ئۆجەلان دەکەنە بارمتەی خۆیان.

 

پێشەکی:

سیاسەتی کورد Ùˆ ئەو وڵاتانەی کوردستانیان داگیر کردووە، دوورە Ù„Û• فۆرمی فەرمی Ùˆ باو. واتا، بەریەککەوتنی کورد Ùˆ داگیرکەر Ù„Û• Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی سیاسەتی باو نییە. بەڵکوو داگیرکەر Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا Ú©Û• سیاسەتی خۆی نۆرماڵ بکاتەوە Ùˆ شێوازێکی ئاسایی بەو سیاسەتانە ببەخشێ. کوردیش Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا Ú©Û• گۆڕان Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ ئەو سیاسەتانەدا Ù¾ÛŽÚ© بێنێ. چونکە بەها، سەرچاوەکانی هێز، شەرعییەت Ùˆ ململانێ بۆ ئیدارەی وڵات هەڵگری ئەو ویست Ùˆ ئامانجانە نین Ú©Û• کورد دەیهەوێن Ùˆ Ù„Û• هەمان کاتیشدا داگیرکەر ÙˆÛ•Ú© گوتار (دیسكۆرس)ÛŒ زاڵ Ùˆ فەرمی پەیڕەویان دەکات. بۆیە Ù„Û• دەرەنجامی ئەم بەریەککەوتنە، کورد دەیەوێ Ú©Û†ÛŒ پێکهاتەی دەسەڵاتداری بگۆڕێت Ùˆ داگیرکەریش دەس بە پێکهاتەکەوە دەگرێ  Ùˆ بەردەوام Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا Ú©Û• بە مکانیزمی جۆراوجۆر بیپارێزێ. بۆیە ئێمە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دوو چەشنە سیاسەتدا ڕووبەڕووین: سیاسەتی بەرەنگاری Ùˆ سیاسەتی فەرمی. Ù„Û• بەرەنگاریدا مەبەست بەخشێنی ناسنامەیەکی ترە بە سیاسەت و، Ù„Û• سیاسەتی فەرمیشدا هێشتنەوەی Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەوڵەتە Ù„Û• ئاراستە Ùˆ دابەزاندنی ئەم سیاسەتە.

ئاسایش، زاڵترین ئامرازی ناو ململانێی دەوڵەتی داگیرکەر Ùˆ کوردە. ئەمنییەت ئامانجێکە بۆ دەوڵەت Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• هەموو تواناکانی دەوڵەت دەخاتە Ú¯Û•Ú• بۆ بەدیهێنانی. ئاسایش بۆ کوردیش ئامرازێکە تاکو Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• هەیمەنە Ùˆ تواناکانی دەوڵەت بێمانا بکات. Ù„Û•Ù… ڕەوتەدا دەوڵەت ڕۆژانە ئاسایش ساز دەکات Ùˆ بە فۆرم Ùˆ گوتاری جیاوازەوە بەرەوڕووی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ دەکاتەوە. Ù„Û• لایەکی تریشەوە کوردیش بێواتابوونی دەباتە ژێر پرسیارەوە. Ù„Û• دابەزاندنی ئەم ئاسایشە پەنا بۆ بەستێنی کۆمەڵایەتی، Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ بەڕێوەبەرانی ئاسایش دەبا Ùˆ کوردیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەستێنی کۆمەڵایەتی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورەوە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ پەراوێزخستنی بەڕێوەبەرانی ئاسایش دەدات. واتا هەردوو لا، Ù„Û• فۆرمی سێ کوچکەیەکدا دەردەکەون Ú©Û• کاراکتەری سەرەکی Ù„Û• لای هەردوو لا، ئەو کەسانەن Ú©Û• بوونی ئاسایش دەستەبەر دەکەن Ùˆ ئەوانەی Ú©Û• بێواتای دەکەن. بە واتا سادەکەی، دەزگا ئەمنییەکان (ئاسایشییه‌كان)ÛŒ تورک Ùˆ په‌كه‌كه.

Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ ئەمانە، ÙˆÛ•Ú© گریمانەیەکی سەرەتایی دەتوانین ئاوا ئاماژەی Ù¾ÛŽ بکەین Ú©Û• Ù„Û•Ù… ساڵانەدا سیاسەتی کورد Ùˆ تورک Ù„Û• تورکیا قۆناغی جیاوازی بە خۆیەوە بینی. ئەویش ئەو کاتانەیە Ú©Û• ململانێی کورد Ùˆ تورک Ù„Û• نێوان نۆرماڵبوونەوەی سیاسەت Ùˆ ئاسایشیبوونی سیاسەت، بەدی دەکرێ. کاتێک Ú©Û• پرۆسەی ئاشتی دەستی Ù¾ÛŽ کرد، ئەوەی مەبەست بوو کەمڕەنگکردنەوەی ئاسایش Ù„Û• سیاسەتدا بوو. کاتێکیش ئەم پرۆسەیه‌ لاواز دەبێ، واتای ئەوە دەگەیەنێ Ú©Û• ئاسایش Ù¾Ú•Ú•Û•Ù†Ú¯ دەبێتەوە. Ù„Û•Ù… نێوەدا کەسایەتییەک Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ بەرچاوی هەبووە، ئەویش ئۆجەلانە. "ئاپۆ" بە هێنانەئارای گوتارێکی نوێ، ڕێگای بۆ دەوڵەتی تورک خۆش کرد بۆ ئەوەی بتوانێ زۆرتر بیر Ù„Û• سیاسەت بکاتەوە له‌ بری ئاسایش. Ù„Û• هەمان کاتیشدا وای کرد Ú©Û• "په‌كه‌كه"یش پاڵ بە بەهای نوێوە بدات تاکوو دەسپێکی پرۆسەی سیاسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتێک، Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© دێوەزمە پێناسەی کردبوو، قبووڵ بکات.

ئەم پرۆسەیه‌ Ù„Û• ماوەیەکدا توانیی Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ خۆی ببینێتەوە Ùˆ ÙˆÛ•Ú© سەردەمێکی نوێ خۆی بنوێنێ. بەڵام دواجار تێک چوو. پرسیار لێرەدا ئەوەیە Ú©Û• جیاواز Ù„Û• په‌كه‌كه Ùˆ دەوڵەتی تورک، ئۆجەلان Ú† Ú•Û†ÚµÛŽÚ© Ù„Û•Ù… پرۆسەدا دەبینێ، بەتایبەت Ù„Û• ئێستادا Ú©Û• ململانێی په‌كه‌كه Ùˆ دەوڵەتی تورک Ù„Û• بەرزترین ئاستی خۆیدایه‌ØŸ

ئۆجەلان وەک بارمتەی سیاسەت

ئەوەی لێرەدا باس دەکرێ ئۆجەلانی پاش دەسبەسەربوونە، نەک ئاپۆی گەنج کە خولیاکانی، دەربازبوون بوو لە هەموو جۆرێکی سیاسەتی داگیرکەر. بەڵکوو ئۆجەلانێکە کە بڕوای بە سیاسەت هەیە و بۆ ئەم بڕوایە، پاساو و بیرۆکەی خۆی هەیە.

ئۆجەلان Ù„Û• پاش دەسبەسەربوونی، Ú•Û†ÚµÛŒ بارمتەی سیاسەتی هەبووە. واتا کاراکتەری سەرەکیی ئۆجەلان، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی Ú©Û• Ú†Û†Ù† بتوانێ Ú•Û†Úµ Ù„Û• سیاسەتی باودا بگێڕێ. واتا دەبێتە بارمتەی سیاسەتی تورک، کاتێک بیەوێ شەرعییەت بە پرۆسەی سیاسی بدات و، دەبێتە بارمته‌ÛŒ په‌كه‌كه، کاتێک بیەوێ سیاسەت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیا دەست Ù¾ÛŽ بکات.  Ø³Û•Ø±Û•ØªØ§Ú©Ø§Ù†ÛŒ ئەم Ú•Û†ÚµÛ•ØŒ Ù„Û•ÙˆÛ•ÙˆÛ• دەستی Ù¾ÛŽ کرد Ú©Û• بیرۆکە نوێیەکانی ئۆجەلان دەرفەتی ئەوەیان پەیدا کرد Ú©Û• دزە بکەنە دەرەوە Ùˆ ÙˆÛ•Ú© سیمایەکی نوێ ئەو ئیمکانە پەیدا بکه‌Ù† Ú©Û• Ø´Û†Ú• ببنەوە بۆ لای لایانگران Ùˆ پارتەکه‌ÛŒ. پرۆسەی دابەزینی هزره‌كان Ùˆ بیرۆکە نوێیەکانی ئۆجەلان، جێگه‌ÛŒ خۆیان پەیدا کرد. تورکیا Ú©Û• بە Ù‡Û†ÛŒ بەهێزبوونی Ú•Û†Ú˜ Ù„Û• دوای Ú•Û†Ú˜ÛŒ " ئاکپارتی" Ùˆ مانیفێستی عوسمانییە نوێیەکان، پێویستیی بە بیرۆکەگەلێک هەبوو Ú©Û• Ú©Û†ÛŒ سیاسەتی تورکیا Ù„Û• ناوخۆ Ùˆ دەرەوە بەرەو کەمکردنەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ناکۆکییەکان ببات. Ù„Û• ئاستی ناوخۆ په‌كه‌كه یەکێک بوو Ù„Û• Ú©ÛŽØ´Û• سەرەکییەکان. بەڵام په‌كه‌كه بە مکانیزم Ùˆ ئەقڵییەتی ڕابردوو، نەیدەتوانی Ù„Û• هاتنەکایەی ئەم هەلومەرجە نوێیەدا خۆی بگونجێنێ. بۆیە کاتێک بیرۆکەکانی ئۆجەلان ڕوویان Ù„Û• پانتای سیاسیی تورکیا Ùˆ کوردستان کرد، هەڵگری هەموو ئەو تایبەتمەندییانە بوو Ú©Û• Ù‡Û•Ù… یارمەتیدەری تورکیا بوو Ùˆ هەمیش یارمەتیدەری په‌كه‌كه.

Ù„Û•Ù… قۆناغە بە دواوە قسەی ئۆجەلان، بوو بە مەرجەع. مەرجەع، بەو مانایە Ú©Û• دەوڵەتی تورک خۆی ÙˆÛ•Ú© نزیک Ù„Û• ئۆجەلان Ùˆ بیرۆکەکانی پێشان بدات. په‌كه‌كه‌یش بەو مانایە Ú©Û• دروشمی "بێ سەرۆک ژیان نابە"ØŒ ناچاری دەکرد Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دەربازبوونی Ù„Û• قسەکانی ئۆجەلان نەبێ. لێرەدا سیاسەتێک بوونی هەیە Ú©Û• هەردوو لا دەیانهەوێ جێبەجێی بکەن Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئاسایش تێیدا Ú©Û•Ù… ببێتەوە. بۆیە پانتای Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سیاسیی تورکیا، بە دانوستانەوە خەریک دەبێ. بارمتەی هەردوو لایش، ئۆجەلانە. چونکە ئۆجەلان هەڵگری بیرۆکەیەکە Ú©Û• "برایەتیی گەلان" نوێنەرایەتیی دەکات Ùˆ تورک پێویستیی بەو گوتارە هەیە Ùˆ په‌كه‌كه‌یش Ù„Û•Ù… گوتارەدا تواوەتەوە. هەر کاتێکیش کێشەیەک دەهاتە Ù¾ÛŽØ´ØŒ ئۆجەلان ئەو بارمتەیەیە Ú©Û• چارەسەری لایە. بۆیە هاتوچۆکردن بۆ لای ئۆجەلان، پەیام، قسە Ùˆ وێنەکانی، هەموو لایەک دەتەنێتەوە.

کاتێک دەڵێن ئۆجەلان بارمتەی سیاسەتە، بەو مانایە دێ Ú©Û• ئەگەر دەوڵەتی تورک خوازیاری ئاساییکردنەوەی سیاسەت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کورد بێ، پەنای بۆ دەبا و، په‌كه‌كه‌یش ئەگەر بیهەوێ بچێتە ناو هەر پرۆسەیەکی سیاسییەوە، ئۆجەلان دەکاتە مەرجەع، یان مەرج.

 

ئۆجەلان وەک بارمتەی ئاسایش

ئۆجەلان Ù„Û• سەرەتاکانی پێکهێنانی په‌كه‌كه تاکو کاتی دەسبەسەرکردنی، ÙˆÛ•Ú© کاراکتەری دژی ئاسایش لای تورکیا پێناسە دەکرا. بەڵام کاتێک کەوتە زیندانی دەوڵەتی تورکەوە، ئیتر دەرەتانێک نەما بۆ ئەوەی ئۆجەلان ÙˆÛ•Ú© جاران بە کاراکتەری دژە ئاسایش پێناسە بکرێت. بۆیە، زۆرتر ڕاوەستە لەسەر په‌كه‌كه کرا و، په‌كه‌كه Ú•Û†ÚµÛŒ "دێوەزمەکە"ÛŒ لای تورکیا گێڕا، بەڵام ئۆجەلان ÙˆÛ•Ú© کاراکتەری ئاساییکردنەوەی ئاسایش کاریگەریی خۆی هەبووە. بە دەسپێکی پرۆسەی ئاشتی، ئۆجەلان بارمتەی ئاسایشی دەوڵەتی تورک بووە، بەو مانایەی Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• خەباتی چەکداریی په‌كه‌كه له‌ مانا داده‌ماڵێت Ùˆ بارمتەی په‌كه‌كه بووە، بەو مانایە تاکو دەنگێک Ù„Û• سەرۆکەوە نەبێ، "تێکدانی" ئاسایشی دەوڵەتی تورک بەردەوامیی دەبێ.

پەیام، قسە Ùˆ ماناکانی ئۆجەلان Ù„Û• دەسپێکی پرۆسەی ئاشتییەوه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ سەرەکییان هەبووە بۆ ئەوەی دەزگه‌ Ùˆ نیزامی ئاسایشی تورکیا بەرامبەر بە کورد لاواز بکرێت. کاتێک دەوڵەتی تورک قبووڵی دەکا Ú©Û• پرۆسەی ئاشتی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئۆجەلانەوە دەست Ù¾ÛŽ بکات، ئیتر به‌ئاسایشیکردنەوەی پرسی کورد دێتە لاوازترین ئاستی خۆی و، دەوڵەت ناتوانێ درێژە بە مەنتقی دێوەزمە بدات. Ù„Û• هەمان کاتیشدا کاتێک په‌كه‌كه، ئۆجەلان ÙˆÛ•Ú© مەرجەعی سەرەکی Ùˆ شەرعیی خۆی دەزانێ، ئیتر پەنابردن بۆ خەباتی چەکداری ناتوانێ مانا Ùˆ واتای جارانی هەبێ. Ù„Û• ململانێی دەوڵەتی تورک Ùˆ په‌كه‌كه Ù„Û• کاتی پرۆسەی ئاشتیدا، بە دەیان جار ئۆجەلان ئەو بارمتەیه‌ بووە Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ لاوازی Ùˆ زەقبوونەوەی ئاسایشی گێڕاوە. وێنای ئەوە بکەن کاتێک دەوڵەتی تورک دەیهەوێ گوشار بخاتە سەر په‌كه‌كه، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• ئۆجەلان دەگرێ Ùˆ پاڵ بە په‌كه‌كه‌ÙˆÛ• دەنێ Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© ڕابردوو سەیری بکرێت، ÙˆÛ•Ú© کاراکتەری دژە ئاسایش. Ù„Û• هەمان کاتدا وێنای ئەوە بکەن کاتێک په‌كه‌كه دەیهەوێ شەرعییەتی ململانێی ڕۆژانەی خۆی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتی تورک درێژە Ù¾ÛŽ بدات، ئۆجەلان Ùˆ هەلومەرجەکەی، دەبنە باشترین بیانوو بۆ ئەوەی درێژە بە چالاکییەکان بدرێت.

بە گشتی، ئۆجەلان ئەو کەسەیە Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŒ بەرچاو Ù„Û• به‌ئاسایشیکردنەوەی ململانێی په‌كه‌كه Ùˆ دەوڵەتی تورک دەگێڕیت و، Ù„Û• هەمان کاتیشدا Ú•Û†ÚµÛŒ سەرەکی Ù„Û• لاوازکردنی بەئاسایشیکردندا دەبینێ. بۆیە، ڕۆژەڤەکان دیاری دەکەن Ú©Û• Ù„Û• کوێدا ئۆجەلان بارمتەی ئاسایشە Ùˆ Ù„Û• کوێدا بەئاسایشیکران لاواز دەکات.

 

دەرەنجام

Ù„Û• کۆتاییی بابەتەکه‌دا دەتوانین ئاوا وێنای بکەین Ú©Û• لەمڕۆدا ئۆجەلان بارمتەیەکە Ú©Û• دەوڵەتی تورک Ùˆ په‌كه‌كه بەکاری دێنن. ئەم بارمتەگرتنە، پەیوەندیی ڕاستەخۆی هەیە بەوەی Ú©Û• سیاسەت Ù„Û• لای دەوڵەتی تورک بەرەو Ú† چارەنووسێک دەڕوا و، سیاسەت لای په‌كه‌كه بە دوای چیدا دەگەڕێ. Ù„Û• لایەکی ترەوە ئۆجەلان Ú† Ú•Û†ÚµÛŽÚ© Ù„Û• بەئاسایشیکردنەوە Ùˆ لاوازکردنی ئەم بەئاسایشیکردنەوە دەبینێ. Ù„Û• هەموو دونیا، بارمتە کەمترین Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• میکانیزم Ùˆ جۆری دەربازبوونیدا هەیە. Ù„Û• نموونەی ئۆجەلان، جارێ Ù†Û• تورکیا بەتەواوی دەیەوێ ئەم بارمتە Ú•Û†Úµ بگێڕێ و، هەروەها په‌كه‌كه‌یش زۆر خوازیاری ئەوە نییه‌ Ú©Û• ئەم بارمتەیه‌ØŒ جارێ Ú•Û†ÚµÛŒ هەبێ. بەڵام  ئەمە واتای ئەوە ناگەیەنێ Ú©Û• بارمتەیەک Ù„Û• ئاست Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئۆجەلان، تا کۆتایی بیەوێ Ù„Û•Ù… پێگەیه‌دا بمێنێتەوە. چونکە Ù„Û• ئێستادا بزاڤی شاریی باکووریش، خەریکە، یان به‌نیازه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ دەوڵەتی تورک Ùˆ په‌كه‌كه‌دا هه‌بێ. بۆیە دەتوانین وێنای ئەوە بکەین Ú©Û• بە زیادبوونی ئەکتەری سێیەم، چارەنووسی بارمتەکە بە Ú©ÙˆÛŽ دەگات.

 
 
« سەردەمێک بۆ ڕووخانی سوپاکان
« ئۆجەلان؛ بارمتەی سیاسەت Ùˆ ئاسایش
« ژینگەی ئاسایشیی بارزانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران
« پارتی Ùˆ هاوپەیمانەکانی، Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• Ùˆ لقەکانی
« کورد؛ پاش سەد ساڵ دەرکردن Ù„Û• مووسڵ
« تورکیا؛ هەرەسهێنانی گوتارەکان
« قەیرانی وردەناسنامەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون