PÊNÛS
داهاتووى ناکۆکییە سیاسییەکان Ù„Û• سایه‌ی قەیرانە ئابوورییەکاندا  

2016-10-28

داهاتووى ناکۆکییە سیاسییەکان Ù„Û• سایه‌ÛŒ قەیرانە ئابوورییەکاندا

نووسینی: محه‌مه‌د بن سه‌عید ئه‌لفتیسی

وه‌رگێڕان Ùˆ کورتکردنه‌وه‌ÛŒ: چرا عومه‌ر

ئایا دەکرێت قەیرانە ئابوورییەکان Ù„Û• سەدەى بیست Ùˆ یەکدا دووبارە ببنەوە و، ببنە شێوەیەک Ù„Û• شێوەکانى ململانێ Ùˆ داگیرکارى Ù„Û• مێژووى سیاسیدا؟بە Ù‡Û†Ù‰ ئەو سەروەت Ùˆ سامانە سروشتییەى Ù„Û• دەوڵەتێکدا بوونى هەیە، یان بە مانایەکى تر، دەکرێت ئەم قەیرانە بگاتە قۆناغێک Ú©Û• دەوڵەتان سه‌روه‌تی وڵاتانی تر داگیر بکه‌Ù† بۆ تێرکردنى Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ خۆیان؟

خراپیی ئابووریى دەوڵەت Ùˆ کاریگەریى قەیرانى دارایى Ú©Û• Ù„Û• جیهاندا بڵاو بۆتەوە، Ù„Û• ڕووى سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایشەوە وێنەیەکى تراژیدى بۆ داهاتوو دەکێشن. مێژووى سیاسییش جەخت Ù„Û•ÙˆÛ• دەکاتەوە Ú©Û• زۆربەى ئەو داگیرکارییانەى کراون، بۆ دەستبەسەرداگرتنى سەروەت Ùˆ سامانى ئەو وڵاتانە بووە. Ù„Û• ئێستادا، بارى ئابووریى جیهان بە Ù‡Û†Ù‰ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© قەیرانەوە بەگشتى بەرەو خراپى دەڕوات و، Ù„Û• سەرووى هەموویانەوە قەیرانى دارایى Ùˆ نزمبوونەوەى نرخى نەوت Ùˆ پێکهاتەکانى Ùˆ ڕەنگدانەوەى لەسەر بودجەى دەوڵەتان، دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى گومانى زۆر Ùˆ دڵەڕاوکێ Ù„Û• دەوڵەتان Ùˆ چۆنیەتیی مامەڵەکردنیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم پاڵەپەستۆ دەروونییەى لەسەر ئاستى ناوخۆ، بەرەوڕوویان دەبێتەوە. Ù„Û• ئەنجامى ئەمەدا ناچار دەبن پەنا بۆ داگیرکردنی دەوڵەتانى دراوسێیان، یان Ù‡ÛŒ دیکه‌ ببەن بۆ کەمکردنەوەى ئەو بەربەست Ùˆ قەیرانانەى Ú©Û• تووشیان بووە. ئەمەیش، زیاتر Ù„Û•Ùˆ وڵاتە بچووکانەدا ڕوو دەدات Ú©Û• Ù„Û• ڕووى جوگرافییەوە شوێنێکى ئەوتۆیان نییە. بەڵام ئەوەى بووه‌تە Ù‡Û†Ù‰ ئەوەى Ù„Û• ئاستێکى باشتردا بن، یان ببنە ئامانجى وڵاتانى داگیرکار، ئەو سەروەت Ùˆ سامانە سروشتییانەیانە Ú©Û• خاوەنین.

هەر Ù„Û•Ù… ڕووەوە، زاناى ئابوورى Ùˆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان Ùˆ زانستە سیاسییەکان "وۆدرۆ ویلسۆن" Ù„Û• "زانکۆى برنستۆن" دەڵێت: "یەکێک Ù„Û• گرنگترین ئەو هۆکارانەى دەبنە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى ناکۆکیى سیاسیى ترسناک، بریتییە Ù„Û• هۆکارە ئابوورییەکان." Ù†Û•Ú© هەر ئەمە، Ú†Ù‡‌ندان بیروڕا دروست بوون. هەندێک پێیان وایە بوونى ئابووریى ناجێگیر Ù„Û• وڵاتدا، دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى ناکۆکیى سیاسی Ùˆ وەستانى پێشکەوتنى سیاسى Ùˆ دروستبوونى ئاژاوە Ù„Û• دەوڵەت، بەتایبەت Ù„Û• دەوڵەتە تازە پێگەییشتووەکاندا. Ù„Û• دیدى مارکسی لینینییەکاندا، گەشەکردنى جیاوازیى ئابوورى، به‌بەردەوامى ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ زۆرکردن Ùˆ Ú©Ù‡‌مکردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌کانی داگیرکاری و، دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ هەژاندنى ناکۆکیى سیاسى، چونکە بارى سیاسیى دەوڵەت تێک دەدات.

Ù„Û• نێوان مێژوونووسان Ùˆ توێژەرەکاندا، Ù„Û• ڕووى باسکردن Ùˆ خستنەڕووى هۆکارەکانى ناکۆکیی دەوڵەتان Ùˆ ململانێ جیۆسیاسییەکانه‌وه، جیاوازیى بیروڕا دروست بووە‌. Ù„Û• دیدى منەوە، هەموو ئەمانە Ù„Û• داهاتوویەکى نزیکدا ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت Ùˆ ده‌بێته‌ Ù‡Û†Ù‰ ئەو هەژاندنە ئابوورییانە Ùˆ ئەو شەڕانەى Ú©Û• هەیە لەسەر سەرچاوە دارایییەکان. Ù„Û• ئێستادا Ù„Û• زۆربەى وڵاتانى گەورە Ùˆ بچووکدا، خاوه‌Ù† نه‌وت Ùˆ ئەوانەى خاوەنى نەوتیش نین، بۆتە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى هەژاندنێکى دەروونیى ترسناک، Ú©Û• بەردەوام دەبێتە هۆکارى ناجێگیریی سیاسى Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©Ù‰ زۆرى دەوڵەتان بۆ پەنابردنە بەر دەوڵەتانى دراوسێ، ئەم قەیرانانە Ù„Û• وڵاتانى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست، بەتایبەتیش Ù„Û• دەوڵەتانى پێترۆدۆلاردا، بەزەقترى دەردەکەون.

هایدى تافله‌ر Ù„Û• کتێبى "Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ ململانێکانى داهاتوو"دا ده‌ڵێت: "کەمن ئەوانەى دەڵێن ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست دڵى ئابووریى جیهان دروست دەکات." هەروەها، Ù„Û• توێژینەوەیەکى مامۆستا "ئه‌حمه‌د سه‌لیم" Ù„Û• گۆڤارى "ئینترناشناڵ پۆلیسی"دا بە ناونیشانى "ئێران Ùˆ ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا Ùˆ ستراتژییەتى ئەمریکى"دا هاتووە، ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا دواى ڕووخانى یەکێتیى سۆڤییەت، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا دەسەڵاتى خۆى فراوان بکات Ùˆ دەست بگرێت بەسەر ناوەندە هەستیارەکان Ùˆ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• جیهان Ùˆ دەوڵەتانى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست بە شێوەیەکى تایبەت و، ئەو شوێنانەى بە درێژاییی مێژوو زلهێزەکان Ù„Û• هەوڵدا بوون دەستى بەسەردا بگرن و، دواتر دەست بەسەر هەموو ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا بگرن.

بەپێى ئیمانوێل، Ù„Û• خوێندنەوەیەکی بۆ هەڵوەشانه‌وه‌Ù‰ سیستەمى ئەمریکیدا هاتووە، ئەمریکا کار لەسەر ناردن Ùˆ دروستکردنى Ú©ÛŽØ´Û• Ù„Û• هەندێک شوێنى ستراتیژى دەکات، بۆ ئەوەى بە هۆیەوە دەست بەسەریاندا بگرێت و، تەنیا بەرژەوەندیى ئەمریکاى بەلاوە گرنگە. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت هەموو هێزە جیهانییەکان، Ù„Û• سەروویانەوە ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، Ù„Û• زۆربەى کاتدا کار دەکەن بۆ دروستکردنى Ø´Û•Ú• Ùˆ ململانێ Ù„Û•Ùˆ شوێنانەى Ú©Û• بەرژەوەندیى خۆیان تێیدا هەیە. ÙˆÛ•Ú© دەبینرێت، دواى ئەوەى خۆیان Ø´Û•Ú• هه‌نارده‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ناوچانە دەکەن، هەر خۆیشیان Ù„Û• کاتى شەڕەکەدا ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ ده‌پارێزن. هەروەها، "مایکل جى هرگمات" Ù„Û• کتێبى "کۆتاییى جەنگى سارد"دا دەڵێت: "تاکە شوێن Ù„Û• جیهانى ئەمڕۆماندا، Ú©Û• بووه‌تە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى ململانێى گەردوونی، ناوچەى Ú©Ù‡‌نداوه،‌ Ú©Û• زۆربەى ئەو جەنگانەى Ú©Ù‡‌ Ù„Û• سنووری ته‌نیا وڵاتێکدا ڕوو دەدات دەگاتە ئاستى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانى Ùˆ بە شێوەیەک سه‌خت دەبێت جیاکردنەوەى جەنگى ناوخۆیى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جەنگى دەرەکیى سنوورفراوان، ئاسان نابێ"

Ù„Û• ڕاپۆرتێکى تردا بە ناونیشانى "زستانى نەوت Ùˆ ڕووبەڕووبوونەوەى قەیرانەکان بۆ دووبارەگەڕانەوەى نەخشەى جیۆسیاسیى جیهانى"دا هاتووە: "جیهان، سەدەیەکى پڕاوپڕ Ù„Û• ناجێگیریى سیاسى Ùˆ جیۆسیاسى بەخۆیەوە دەبینێت، بەتایبەت Ù„Û• ناوچەکانى Ú©Ù‡‌نداو، سۆڤیەتى Ú©Û†Ù† Ùˆ نەخشەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست، Ú©Û• ئەم ناوچەیە ‌ هزرمه‌ند  "زبیگینو بریژێنسکی: Ù„Û• ساڵی ١٩٩٩دا بە ناوچەى کێشه‌ لەسەر Ù„Û• نێوان زلهێزەکاندا وەسفى کردووە و، Ù„Û• داهاتوودا دەبێتە گۆڕەپانى جەنگى گەورە." مێژوویش ئەوەى سەلماندووە كه‌ هەمیشە سەرچاوە ئابوورییەکان Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ دەوڵەتان بۆ بەخاوەنبوونیان وەکوو سەرچاوەکانى "نەوت، گاز Ùˆ پێکهاتەکانیان"ØŒ بوونەتە گەورەترین هۆکارى دروستبوونى ململانێ Ùˆ جەنگى جیهانى. هەروەک Ù„Û• ڕاپۆرتى "فرانک فیفانۆ" Ù„Û• سێپتێمبەرى (2001)دا هاتووە، "دەکرێت کۆتایى بە هەموو جەنگ Ùˆ کردەوە تیرۆریستییه‌کان بهێنرێت، تەنیا بە پەنابردنە به‌ر یەک وشە، ئەویش نەوتە." دەکرێت لێرەدا، بگەڕێینەوە سەر لێدوانى کۆشکى سپى Ù„Û• بەروارى 28/11/2001ØŒ لەباره‌ÛŒ کردنەوەى گرووپی "یەکێتیى Ù‡ÛŽÚµÙ‰ بۆڕییەکانی قه‌زوین"  Ùˆ گەڕانەوە بۆ ئەوەى Ú©Û• Ù„Û• ئاژانسی ڕۆیته‌رزدا هاتووە Ù„Û• بەروارى 25/9/2001: "نەوت بۆتە یارییەکى جیۆسیاسیى جیهانى، Ú©Û• هەموو جیهان به‌ڕێوه‌ ده‌بات، جا ئەو وڵاتەى Ú©Û• ئابوورییەکەى پشت بەم سەرچاوانە دەبەستێت، دەبێتە ئامانجى سەرەکیى دەوڵەتە زلهێزەکان." هەروەها Ù„Û• گۆڤارى ( فۆرچن) Ù„Û• ساڵى 2004دا "دیڤید ستیب" باس Ù„Û• سەقامگیریى جیهانى دەکات Ù„Û• ئەنجامى ئەو گۆڕانکارییانەى بەسەر ژینگە Ùˆ ساماندا هاتووه‌.

Ù„Û• ڕاپۆرتێکى تردا، Ú©Û• ئیراتشیرنوس بە ناونیشانى "گۆڕانکارییە ترسناکەکانى كه‌شوهەوا" بڵاوی کردووه‌ته‌وه‌ و،‌ له‌ سایتی "Ú©Û†Ù…Û†Ù† پله‌یس" ده‌ست ده‌Ú©Ù‡‌وێت، هاتووه‌ "Ù„Û• مێژوودا دەرکەوتووە هەر کاتێک مرۆڤەکان Ù„Û• نێوان مردن Ù„Û• برسان یان هێرشبردندا، ناچار بە سەرپشککردن بوون، ئەوە دووەمیان هەڵبژاردووە. بۆیە ئەو گۆڕانکارییانەى Ú©Û• Ù„Û• داهاتوودا ڕوو دەده‌ن، تەنانەت Ù„Û• کەشوهەوایشدا، دەبنە Ù‡Û†Ù‰ ئەنجامى ترسناک بۆ دەوڵەت Ùˆ Ú¯Û•Ù„Û• جیاوازەکان Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دووبارەڕوودانى جەنگى جیهانییان Ù„ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌ÙˆÛ•."

Ù„Û• کۆتاییدا، ئەوەى مەبەستمانە، بەپوختی ئەوەیە Ú©Û• مرۆڤایەتى Ù„Û• سەدەى بیست Ùˆ یەکەمدا Ù„Û• ململانێى زۆر Ùˆ Ø´Û•Ú•Ù‰ ڕکابەرى لەسەر داگیرکردنى سەرچاوەکانى وزە، بەتایبەتى "نەوت Ùˆ گاز" دەژیت. ئەمەیش، زیاتر Ù„Û• ناوچەکانى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا Ú•Û•Ù†Ú¯ دەداتەوە، Ú©Û• دەوڵەتانى تر بە بیانووى کارى مرۆڤایەتی Ùˆ دووبارەگەڕانەوەى سەقامگیرى بۆ ئەم ناوچانە، ده‌ست بە قۆرخکردن Ùˆ دەستبەسەرداگرتنى ئەم سەرچاوانە ده‌كه‌Ù† و، Ù„Û• ئەنجامدا قەیرانەکان دروست ده‌بن Ùˆ ناکۆکییه‌ سیاسییه‌كان سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌Ù†.

 

سەرچاوە:

http://annabaa.org

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون