PÊNÛS
دۆستايه‌تيى ڕواڵه‌تييانه‌ى توركيا Ùˆ ئێران  

2018-02-15

دۆستايه‌تيى ڕواڵه‌تييانه‌Ù‰ توركيا Ùˆ ئێران

 

بوراك به‌كدل*

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ئاسۆ کەریم

پاش Ú†Ù‡‌ند ورده‌‌شه‌ڕێك، توركه‌ عوسمانلييه‌كان Ùˆ فارسه‌ سه‌فه‌وييه‌كان له‌ 1639دا بڕياريان دا به‌ كۆدێكى نوێى Ú•Ù‡‌فتار له‌Ú¯Ù‡‌Úµ يه‌كديدا بجووڵێنه‌وه‌ كه‌ Ú†Ù‡‌ند سه‌ده‌يه‌Ùƒ به‌رده‌وامیى هه‌بووه‌: ئاشتييه‌كى ساردوسڕ. پاش ئينقيلابى ئيسلامیى 1979Ù‰ ئێران، ئه‌Ùˆ ئاشتييه‌ سارده‌ كه‌وته‌ به‌ر تاقيكردنه‌وه‌: ئه‌وده‌Ù… دامه‌زراوه‌Ù‰ جێگير Ùˆ Ú†Ù‡‌سپاوى عه‌لمانيى توركى له‌وه‌ ده‌ترسا، كه‌ ئاخونده‌كانى تاران هه‌ÙˆÚµ بده‌Ù† له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ هه‌نارده‌كردنى "ئيسلاميزمى هه‌تڵه‌ Ùˆ ڕێلێگۆڕاوه‌وه‌" توركيا‌ بنكۆڵ بكه‌Ù†.

Ú†Ù‡‌ندپاتكردنه‌وه‌‌Ù‰ ئه‌Ùˆ ئاشتييه‌ ساردوسڕه‌ له‌ سه‌ده‌Ù‰ بيست Ùˆ يه‌كه‌مدا، پاش ئه‌وه‌Ù‰ توركيا‌ ڕووى خۆى له‌ عه‌لمانيیه‌تى بێ ئه‌ملا Ùˆ ئه‌ولاى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ ئيسلاميزمێكى به‌رلێگرتووى بژاره‌ وه‌رگێڕا، ڕێچكه‌يه‌كى جودای وه‌رگرتووه‌. له‌ بارى تيۆرييه‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ ئاشتييه‌ ساردوسڕه‌ هه‌ر له‌ "سارد"Ù‡‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ "ئاشتى" چووه‌. Ù„ÛŽ ئه‌وه ده‌عه‌مه‌لدا‌ وا نييه‌ØŒ چونكه‌ ئيسلاميزمى توركى، زۆر سوننه‌Ú¯Ù‡‌رانه‌يه ‌Ùˆ ئه‌وه‌Ù‰ ئێرانيش زۆر شيعه‌Ú¯Ù‡‌رانه‌يه‌.

ئا لێره‌دا جه‌Ù†Ú¯Ù‰ سارد له ‌نێوان هه‌ر دوو لادا ده‌مێنێته‌وه‌ØŒ Ù„ÛŽ ئه‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سارده‌ بنه‌مايه‌كى زێڕينى هه‌یه‌ كه‌ هه‌Ù… ئانكارا Ùˆ هه‌Ù… تاران ڕێزى Ù„ÛŽ ده‌گرن: به‌ڕواڵه‌ت ڕێز له‌ نه‌يار Ùˆ ڕكابه‌ره‌كه‌ت بگره‌Ø› ڕاسته‌وڕاست ڕووبه‌ڕووى يه‌كدى نه‌بنه‌وه‌Ø› دژى دوژمنى هاوبه‌Ø´ هاريكاریى یه‌كتر بكه‌Ù†- دياره‌ دوژمنى هاوبه‌شيشيان زۆره‌.

بازرگانى Ùˆ ساتوسه‌ودا له ‌نێوان ئه‌Ùˆ دوو لايه‌نه‌Ù‰ ئاشتيى سارددا Ú¯Ù‡‌شه ‌ده‌كا. جارێكيان، سه‌رۆك Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌یيب ئه‌ردۆغان ئه‌Ùˆ ده‌مه‌Ù‰ كه‌ سه‌رۆكوه‌زيران بوو گوتى: ئه‌Ùˆ وا هه‌ست ده‌كا كه‌ تاران ماڵى دووه‌مى خۆيه‌تى. له‌ وه‌ڵامدا، سه‌رۆككۆمارى ئه‌Ùˆ وه‌خته‌Ù‰ ئێران، مه‌حموودى ئه‌حمه‌دینه‌ژاد "له‌به‌ر هه‌ڵوێستى خويا Ùˆ ڕوونى ئه‌ردۆغان دژى ڕژێمى زايۆنيستى"ØŒ پاى له‌ دۆسته‌ باشه‌كه‌Ù‰ خۆى نايه‌وه‌ Ùˆ په‌سنى دا. كه‌واته‌ "په‌ڕينه‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ ئێران" به ‌لانى كه‌مه‌وه‌ له‌ بارى تيۆرييه‌وه‌ØŒ‌ پێشكه‌وتنێكى ته‌واوى به‌خۆوه‌ ديوه‌‌.

كاتێ، له‌ هاوينى 2009دا، جاده ‌Ùˆ كووچه ‌Ùˆ كۆڵانه‌كانى تاران  Ù†ÛŽÚµÙ‡‌يان ده‌هات Ùˆ به ‌هه‌زاران Ú¯Ù‡‌نجى تووڕه‌Ù‰ ئێرانى له‌ژێر ئاڵاى بزووتنه‌وه‌Ù‰ سه‌وزدا دژى ده‌سه‌ڵاتڕانيى شه‌ريعه‌تى Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ ئه‌حمه‌دىنه‌ژاددا ڕاست بوونه‌وه‌ØŒ ئا له‌Ùˆ كاته‌دا حكوومه‌تى توركيا‌ØŒ به‌ زمانێكى شرينى ديپلۆماتى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تاراندا ده‌دوا‌. سه‌رۆكى ئه‌Ùˆ ده‌مه‌Ù‰ توركيا‌ØŒ عه‌بدوڵڵا گويل، له‌باره‌Ù‰ ناڕه‌زايه‌تييه‌كانى ئێران له سه‌رنجێكدا ده‌ÚµÛŽ: "ڕاست نييه‌ ده‌ست‌ له كاروبارى ناوخۆى‌ وڵاتيكى Ú¯Ù‡‌وره‌Ù‰ وه‌Ùƒ ئێران وه‌ربدرێ." "سه‌قامگيريى ئێران بۆ ئێمه‌ زۆر گرنگه‌. ئێمه‌ ده‌مانه‌ÙˆÛŽ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانى ئێران به‌بێ Ù‚Ú•Ù‡‌وبڕه‌ Ùˆ تێكدانى ئاشتیى ناوخۆيیى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ بێنه‌ چاره‌سه‌ركردن."

چوار هاوين بەر Ù„Û• ئێستا، له‌ 2013دا، مليۆنان تورك دژى حكوومه‌تێك هاتنه‌ سه‌ر جاده‌ كه‌ پێيان وا بوو له‌ ڕادده‌به‌ده‌ر‌ به‌ره‌Ùˆ "ئاراسته‌Ù‰ ئێرانى" چووه‌ته‌ Ù¾ÛŽØ´Ø› واته‌ به‌ره‌Ùˆ تێكه‌ÚµÙ‡‌يه‌كى ناحه‌ز له‌ ئۆتۆكراتى Ùˆ ئيسلاميزم. كاتێ كه‌ ناڕه‌زايه‌تييه‌كانى توركيا‌ شه‌پؤليان ده‌دا Ùˆ خورت بوون، حكوومه‌تى ئێران چاكه‌Ù‰ ساڵى 2009Ù‰ توركيا‌Ù‰ دايه‌وه‌ Ùˆ بێده‌Ù†Ú¯ بوو. هه‌روابێته‌وه‌ØŒ Ú¯Ù‡‌نجانى ئێران له‌ به‌رانبه‌ر ناڕه‌زايى Ùˆ بشێوييه‌كانى توركيا‌دا تا ڕادده‌يه‌كى زۆر بێباك بوون، وێڕاى كه‌ هه‌ندێكيان به‌شاگه‌شكه‌يى Ùˆ فزوليیه‌تێكه‌وه‌ چاودێرى Ùˆ سايه‌دیى توركيا‌يان ده‌كرد.

كه‌ ناڕه‌زايه‌تييه‌كان Ú¯Ù‡‌يشتنه‌ ئه‌وپه‌Ú•Ù‡‌كه‌ى، ئه‌ردۆغان Ùˆ كاربه‌ده‌سته‌ باڵاكانى توركيا‌ØŒ به‌رپرسيارێتیی ئه‌Ùˆ هه‌راوهۆريايه‌يان دايه‌ پاڵ ليستێكى قه‌به‌Ù‰‌ تاوانباران؛ له‌Ùˆ گرووپانه‌وه‌ بگره‌ كه‌ Ú¯Ù‡‌مه‌ به‌ زه‌ين Ùˆ هۆشى خه‌ÚµÙƒ ده‌كه‌ن، تا ده‌گاته‌ لۆبيى جووله‌كه‌ Ùˆ زايۆنيستان، حكوومه‌ته‌ ڕۆژاواييیه‌كان، ميدياى ڕۆژاوايى، سايتگه‌لێكى ڕۆژاوايى- كه‌ هه‌ر هه‌موويان به‌ئاشكرا له ‌پێناو يه‌Ùƒ مه‌به‌ستدا، كه‌ ئه‌ويش ڕێگرتنه‌ له‌ هاتنه‌ئارای ئيمپراتۆريیه‌تێكى نوێى توركى‌ØŒ يه‌كيان گرتووه‌.

ديسان له‌ كۆتايیى 2017دا، بشێوى Ùˆ ناسه‌قامگيری، جاده ‌Ùˆ كووچه‌كانى ئێرانی گرته‌وه‌. ئه‌Ùˆ بنه‌ما زێڕينه‌Ù‰ به‌رده‌واميى به‌ ئاشتيى ساردى نێوان ئێران- توركيا‌ ده‌دا، وه‌Ùƒ خۆى مايه‌وه‌. ئانكارا ده‌رهه‌Ù‚ به‌ ناڕه‌زايه‌تييه‌كانى ئێران نيگه‌رانیى خۆى ده‌ربڕى و، وه‌زيرى ده‌ره‌وه‌Ù‰ "هه‌ر دوو وڵاتى برا"ØŒ به‌ ده‌مودووى شيرينانه‌Ù‰ ديپلۆماتى له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ ته‌له‌فۆنه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ يه‌كديدا ئاخاوتن.

ئه‌ردۆغان گوتى توركيا‌ به‌قووڵى سه‌قامگيريى ئێران ده‌نرخێنێ و، Ú†Ù‡‌ندى بڵێى سه‌خیته‌بيعه‌تيش كه‌وته‌ پياهه‌ڵدان به‌ سه‌رۆكى ئێران، حه‌سه‌Ù† ڕۆحانى. له‌ كاتێكدا كاربه‌ده‌ستانى ئێران له‌ سۆنگه‌Ù‰ ناڕه‌زايه‌تييه‌كانى ناو وڵات كه‌وتنه‌ لۆمه‌Ù‰ "دژمنان"- هه‌رچه‌ند ئه‌وان له‌مڕۆوه‌وه‌ كه‌متر له‌ دۆسته‌ توركه‌كانيان داهێنانيان تێدا كرد، چونكه‌ كاربه‌ده‌ستانى تورك لۆمه‌Ù‰ بوونه‌وه‌رى شاراوه‌ Ùˆ په‌نامه‌كيیان ده‌كرد كه‌ وه‌Ùƒ "عه‌قڵێكى شاراوه‌" له‌ پشت ناڕه‌زايه‌تييه‌كانى توركيا‌Ù† (ئه‌مه‌يان داهێنانێكى توركييه‌ Ùˆ هێشتا كاربه‌ده‌ستانى ئانكارا پێناسه‌يان نه‌كردووه‌).

توركيا هوشداریى به‌ هه‌ندێ لايه‌Ù† دا كه‌ له‌وانه‌يه‌ بيانه‌ÙˆÛŽ ده‌ست له‌ سياسه‌ته‌كانى ئێران وه‌ربده‌Ù†. ئه‌وه ‌بوو وه‌زيرى ده‌ره‌وه‌Ù‰ توركيا‌ØŒ مه‌ولوود چاوش ئۆغلوو، به‌ئاشكرا تۆمه‌تى خسته‌ پاڵ سه‌رۆكوه‌زيرانى ئيسڕائيل، بنيامين نه‌تا‌نياهۆ و، سه‌رۆكى ئه‌مريكا،‌ دۆنالد ترامپ، كه گوايا‌ پشتيوانى له‌ ناڕه‌زايه‌تييه‌كانى ئێران ده‌كه‌Ù†. له‌ناو ناڕازييه‌كاندا گرووپگه‌لێكى Ú¯Ù‡‌نجى ئازه‌رى- توركچێتى- دروشم Ùˆ ئاماژه‌Ù‰ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زپه‌رستانه‌يان گوتبوویه‌وه‌ØŒ واى له‌ ئانكارا ‌كرد كه‌ داوا له‌ سياسه‌توانه‌ توركه‌ نه‌ته‌وه‌په‌رسته توندڕۆكان بكا كه‌ داوا له‌ ناڕازييه‌ ئازه‌رييه‌كان بكه‌Ù† "له‌ مه‌يدانى نا‌Ú•Ù‡‌زايه‌تييه‌كان بكشێنه‌وه‌." ئه‌مه‌یش ده‌ستپێشخه‌رييه‌كى ديكه‌Ù‰ برايانه‌.

هه‌روه‌Ùƒ زۆرتر له‌ پێڤاژۆى پێوه‌ندييه‌كانى توركيا‌- ئێران وا بووه‌ØŒ ساته‌كانى برايه‌تيى موسڵمان Ùˆ موسڵمان ساخته‌Ù† و، زۆر بڕ ناكه‌ن، چونكه‌ له ‌لای ئاخونده‌كانى ئێران،‌ له‌ هه‌موو ده‌سته‌ جياوازه‌ كۆنزه‌رڤاتيڤه‌كان، توركيا‌يان Ù¾ÛŽ‌ هه‌ر وڵاتێكى زۆر عه‌لمانى، زۆر ده‌غه‌Úµ Ùˆ غه‌ددار Ùˆ سوننه‌Ú¯Ù‡‌رايه‌. له ‌لاى عوسمانلييه‌ نوێيه‌كانى ئانكارایشه‌وه‌ØŒ ئێرانيش هه‌ر زۆر ناحه‌ز Ùˆ نه‌يار Ùˆ چاوچنۆك Ùˆ په‌لهاوێژ Ùˆ شيعه‌Ú¯Ù‡‌رانه‌يه‌‌‌. ساده‌ Ùˆ ساكار ئامانج Ùˆ ئاواته‌كانى عوسمانلييه‌ نوێيه‌كانى توركيا‌ له‌ تاران، له‌ ديمه‌شق، يان له‌ ئۆفيسه‌ ژێرزه‌مينه‌كانى‌ به‌یروت، خوازراو Ùˆ په‌سند نين.

Ú†Ù‡‌ندين ساڵه‌ØŒ ئانكارا وا هزر ده‌كات به‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر خاڵه‌كانى هاوبه‌شه‌كان له‌ برى خاڵه‌ جياوازه‌كان،‌ ده‌توانێ جێگه‌Ù‰ خۆى له‌ دڵ Ùˆ ده‌روون Ùˆ بير Ùˆ هۆشى كاربه‌ده‌ستان له‌ تاران بكاته‌وه‌. وه‌Ùƒ ده‌زانرێ توركه‌كان دژى سه‌پاندنى سزا بوون به‌سه‌ر ئێراندا و، پاشان ياريده‌Ù‰ ئێرانييه‌كانيان دا، خۆ له‌Ùˆ سزايانه‌ بدزنه‌وه‌. هه‌روابێته‌وه‌ دوژمنێكى هاوبه‌شيشيان هه‌يه‌- ئيسڕائيل-‌Ø› Ù„ÛŽ له‌ كۆتادا ده‌رده‌كه‌ÙˆÛŽ ته‌نانه‌ت ئيسڕائيليش ده‌توانێ  لێكيان جودا بكاته‌وه‌ له‌ برى ئه‌وه‌Ù‰ توركيا‌Ù‰ سوننه‌Ú¯Ù‡‌را Ùˆ ئێرانى شيعه‌Ú¯Ù‡‌را يه‌Ùƒ خاته‌وه‌.

كاتێ كه‌ ئه‌ردۆغان سه‌ركردايه‌تیى هه‌وڵێكى نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی كرد بۆ ناساندنى قودسى ڕۆژهه‌ڵات وه‌Ùƒ پايته‌ختى فه‌ÚµÙ‡‌ستين، تاران خۆى له‌Ùˆ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌ نه‌كرده‌ خاوه‌Ù† Ùˆ گوتى "زۆر كه‌مه‌ØŒ زۆر دره‌Ù†Ú¯Ù‡‌." بەلای ئێرانەوە، ده‌بووايه‌ توركه‌كان زۆرتر بڕۆيشتنايه‌ Ùˆ داوايان بكردبايه‌ ته‌واوى قودس وه‌Ùƒ پايته‌ختى ئيسڕائيل بناسێنرێ، نه‌Ùƒ هه‌ر قودسى ڕۆژهه‌ڵات. مه‌لاكانى سوننه‌ له‌ ئانكارا ئه‌وه‌يان له‌ ئاخونده‌كانى شيعه‌ وه‌رگرته‌وه‌ و، گوتيان ئاخونده‌كان ده‌يانه‌ÙˆÛŽ Ú¯Ù‡‌مه‌كه‌يان Ù„ÛŽ تێك بده‌Ù† Ùˆ [هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كه‌يان له‌بار ببه‌Ù†].

له‌ كانوونى يه‌كه‌مدا، ئه‌ردۆغان دووپاتى كرده‌وه‌ كه‌ سه‌رۆكى سوورى، به‌شار ئه‌سه‌د، "تيرۆريستێكى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ و، ده‌بێ بڕوا Ùˆ نه‌Ù…ÛŽÙ†ÛŽ." ئه‌سه‌د له‌Ù… به‌شه‌Ù‰ جيهاندا، هاوپه‌يمانێكى دڵسۆزى ئاخونده‌كانى تارانه‌. بيركردنه‌وه‌ كه‌ ده‌بێ ئه‌سه‌د بڕوا، چونكه‌ ئه‌ردۆغان ده‌يه‌ÙˆÛŽ ئه‌سه‌د بڕوا، له تاران Ùˆ مۆسكۆ‌ هه‌ر قاقا Ùˆ پێكه‌نينيان Ù¾ÛŽ دێ.

له‌ هه‌ندێ ساتى ده‌گمه‌نى ڕوون Ùˆ ئاشكرادا ناته‌باييیه‌كان ده‌كه‌ونه‌ به‌ر ڕۆشنايى. ئه‌ردۆغان له‌ 2012دا ياریى نێوان توركيا‌- ئێرانى خسته‌ به‌ر ڕۆشناييیه‌كى تا ڕادده‌يه‌Ùƒ واقعييه‌وه‌. ئه‌Ùˆ گوتی: "ئێمه‌ ناتوانين به‌ئاسووده‌يى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێراندا كار بكه‌ين؛ ئه‌وان زۆر خولياى تايه‌فه‌Ú¯Ù‡‌رى زه‌Ù‚ ده‌كه‌نه‌وه‌. من زۆر جار به‌ كاربه‌ده‌سته‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانى ئێرانم گوتووه‌: با دابه‌شبه‌ندى Ùˆ جياوازيى عه‌له‌وى- سوننه‌ بخه‌ينه‌ لاوه‌. Ù¾ÛŽØ´ هه‌موو شتێك ئێمه‌ موسڵمانين. با وه‌Ùƒ موسڵمان سه‌يرى ئه‌Ù… پرسه‌ [سووريا] بكه‌ين. كاتێ كه‌ ئێمه‌ دووقۆڵى ÙƒÛ† ده‌بينه‌وه‌ØŒ ئه‌وان پێمان ده‌ÚµÛŽÙ† با پێكه‌وه‌ ئه‌Ù… پرسه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ين. كاتێ ده‌مانه‌ÙˆÛŽ هه‌نگاو بۆ چاره‌سه‌رى ئه‌Ùˆ پرسه‌ بدۆزينه‌وه‌ØŒ به‌داخه‌وه‌ ئه‌وان شێواز Ùˆ ميتۆدى تايبه‌ت به ‌خۆيان ده‌گرنه ‌به‌ر. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ زۆر خه‌مگينانه‌يه‌."

توركه‌كان زيره‌كن، به‌ڵام هه‌موو ده‌Ù…ÛŽ تێرى خۆيان ژير Ùˆ زيره‌Ùƒ نين. تا به‌Ù… دواييیه‌ ديتيان ئێرانييه‌كان زياد له ‌پێويست مه‌زهه‌بگه‌رايى ده‌كه‌Ù†. به‌ هه‌ر حاڵ، توركه‌كان حاڵى بوون كه‌ ده‌بێ ئه‌وانيش وه‌Ùƒ ئێرانييه‌كان ڕوون Ùˆ ئاشكرا هه‌مان شت بكه‌Ù†.‌ كارێكى منداڵانه‌يه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر‌ بڕوا به‌وه‌ بكرێ كه‌ ئه‌Ùˆ جۆره‌ خيتابه‌ "با وه‌كوو موسڵمانان بجووڵێينه‌وه‌" كۆتايى به‌ جه‌نگێكى درێژخايه‌نى 14 سه‌ده‌يى، كه‌ له‌ سه‌رده‌مى قوڕه‌يشه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ØŒ بهێندرێ.

 

تێبینی:

* نووسه‌رێكى توركه‌ Ùˆ هاوكارێكى كۆڕبه‌ندى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاسته‌ Ùˆ جاروباريش له‌ ڕۆژنامه‌Ù‰ حوڕييه‌تى ئينگليزى وتار ده‌نووسێ.

سەرچاوە:

  https://besacenter.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون